Todays Nepal
No1 Nepal's Complete News Sites

कहिलेसम्म आईफोन किन्न जवानी बेच्ने ?

9,736

‘सुन साइँली, परदेशबाट म आउँला

सुन साइँली, चालीस कटेसी रमाउँला ।’

हेमन्त रानाको यो गीतले भनेजस्तै परदेशमा धेरै युवा आफ्नो ४० वर्षे उमेरको प्रतीक्षामा छन् । जाँगरले जुरुक्क उठ्न नमानेपछि, रगतको दौड सुस्त भएपछि, निधार खुम्चिएपछि, हाड खिइएपछि, बुढ्यौलीको रंग चढेपछि अनि नेपाली युवा शारीरिक हिसाबले युवा नहरेपछि जबरजस्ती घर फर्काइन्छ ।

स्वदेश फर्किएर पनि गीतमा भनिएजस्तो रमाइरहन सजिलो छैन । फर्किएपछि परिवारको काखमा बस्दाको मज्जा त ४० कटेका ‘लाहुरे’ले पक्कै लिन्छन् । तर, बाँच्न त फेरि पनि काम गर्नैपर्छ, अर्को अध्यायको संघर्ष त गर्नैपर्छ ।

विदेशबाट फर्किएका युवालाई यहाँ आएर फेरि स्थापित हुन र परिवारको जिम्मेवारी उठाउन कहाँ सहज छ र ? ढल्किँदो उमेरमा नयाँ योजना बनाएर गरी खान सजिलो छैन ।

दामोदरको अनुभव

अाज पानिमा लगानि गरे भविष्यमा अाैषधि उपचारमा लगानि गर्न पर्दैन
अाज पानिमा लगानि गरे भविष्यमा अाैषधि उपचारमा लगानि गर्न पर्दैन
दामोदर नेपाल, यूएईमा सेक्युरिटी गार्डमा रुपमा काम गरेर फर्किएका युवा हुन् । हाल होटल व्यवसायमा छन् । काभ्रेमा कलेज पढाउँदा–पढाउँदै द्वन्द्वकालमा अनेकन अप्ठेरो भोगेपछि उनले वैदेशिक रोजगारीमा जाने निर्णय गरेका थिए । देशभित्र लागेको संकटकालले उनलाई यूएई धकेल्यो ।

यूएईमा ५ वर्ष काम गरे । तर, विदेशमा बसिरहन मन लागेन । शारीरिकरुपमा काम सजिलै भए पनि मानसिक तनाव ज्यादै थियो । त्यसैले युएई छोड्ने र त्यसपछि नफर्किने निर्णय गरे । ‘सेक्युरिटी फिल्डको काम अत्यन्तै संवदेशनशील हुन्छ,’ उनी सम्झन्छन्, ‘त्यसैका कारण पनि मैले युएई बसिरहन चाहिनँ ।’

यूएईको आकर्षक मानिने राजपरिवारको दरबारमा नै सेक्युरिटी हेर्थे उनी । त्यसैकारण दामोदरलाई नेपाल आउने निर्णय गर्न सजिलो भने थिएन । काम धेरै असजिलो नहुनु र तलव पनि राम्रै हुनुले विदेश छाड्ने निर्णय दिन असहज थियो । तर, देशभित्रै केही गर्ने चाहानाले विदेश मोह त्याग्ने अठोट गरी छाडे ।

उनी नेपाल फर्किँदा कसो गरी भविष्य अघि बढाउने भन्ने अन्योल थियो । दामोदर धेरै नै पैसा बोकेर फर्किएका पनि थिएनन् । ‘मैले मात्रै सोच लिएर फर्किएको थिएँ, अब व्यवसाय गर्नुपर्छ भन्ने मात्र थियो,’ उनी भन्छन्, ‘केही साथीहरु पनि साथमा थिए । त्यसैले आँट गरियो ।’

ऋण लिएरै उनले पार्टरसिपमा होटल खोले । बिजनेस राम्रै चले पनि विभिन्न समस्याका करण उनी होटलबाट आफ्नो स्वामित्व लिएर छुट्टिनुपर्‍याे । तर, व्यवसाय भने छोडेनन् । हाल उनी गौशालामा ‘होटल मान्दाकिनी’ चलाउँछन् । उनले विदेशी पर्यटकलाई समेत लक्षित गरेर नै होटल खोलेका हुन् । पशुपति दर्शनमा आउने भारतीय पर्यटक उनका प्रमुख ग्राहक हुन् ।

हाल आफ्नो व्यवसायमा उनी असन्तुष्ट छैनन् । काम गर्न मजा नै आइरहेको छ, उनलाई । परिवारको खर्च चलाउन र सहजरुपमा गुजारा चलाउन कुनै समस्या छैन ।

‘कुनै महिनामा राम्रो कमाइ हुन्छ । कुनै महिनामा होटलको सञ्चालन खर्च पनि पुग्दैन,’ उनी सुनाउँछन्, ‘तर, ठीकठाक छ । व्यवसायमा लागेको १० वर्ष भयो, पछाडि फर्किएर हेर्नुपरेको छैन ।’

दामोदर अहिले विदेशबाट फर्किएका नेपालीलाई स्वदेशभित्रै रोजगारीको वातावरण बनाउनुपर्छ भन्ने सामाजिक अभियानमा सक्रिय छन् । विदेशबाट फर्किएका धेरै युवासँग उनको दोस्ती छ, सहकार्य छ ।

व्यवसाय अपराध हो र ?

दामोदरको अनुभवमा विदेशबाट फर्किएर व्यवसाय गर्नेहरु ९० प्रतिशत युवा असफल हुने गरेको नमीठो तथ्य छ । विदेशमा बस्दा–बस्दा ‘वाक्क–दिक्क’ भएर नेपालमै केही गर्ने अठोट लिएर फर्किएका युवालाई पुनस्र्थापित हुन निकै गाह्रो पर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

अनेकन हण्डर खाएर स्वदेश फर्किएकालाई यहाँ ‘केही गर्छु’ भनेर प्रयास थाल्दा सुरुवातबाटै हतोत्साहित बनाउन सुरु गरिने उनको अनुभव छ । प्रोत्साहन गर्नुपर्ने ठाउँमा सुरुमै ‘लगानी फस्छ,’, ‘जोखिम धेरै छ’, ‘गर्नै गाह्रो छ’, ‘जति गर्दा पनि पैसा बचाउनै सकिन्न’ जस्ता कुराहरु सामाजिक र पारिवारिक स्तरबाटै सुन्नपर्छ, युवाले ।

त्यसलाई बेवास्ता गरेर अघि बढ्नेलाई व्यवसाय सुरु गर्न पैसा जुटाउनै गाह्रो छ । विदेशबाट फर्किएका युवालाई बैंकहरुले ऋण नै पत्याउँदैनन् । चर्को ब्याजमा साहु महाजनको ऋण लिनुको विकल्प हुँदैन । व्यवसाय सुरु नहुँदै ब्याज तिर्ने तनाव सुरु हुन्छ ।

व्यवसाय दर्ताका लागि प्रशासनिक झञ्झट छ । सरकारी कार्यालय पुग्दा अनेकन बहानाबाजी गरेर फाइल अड्काइन्छ । युवालाई सुरुबाटै व्यवसायमा आउनु ‘अपराध गर्नु जस्तै हो’ भन्ने किसिमबाट व्यवहार गर्ने गरिएको तीतो अनुभव दामोदरको छ ।

जेनतेन व्यवसाय थालेपछि त्यसलाई स्थायित्व दिन र टिकाइ राखेर सफल बनाउन कम्ता चुनौति छैन । राज्यका अनेकन नीतिहरु साना लगानीलाई प्रोत्साहन र प्रवद्र्धन गर्ने किसिमका छैनन् । राज्यका विभिन्न संयन्त्रहरु तिनै साना लगानीकर्तालाई दुःख दिएर ‘अनुचित लाभ’ लिन तल्लीन हुने गरेको आरोप युवाहरुको छ ।

‘वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएर व्यवसाय गर्नेहरु धेरै असफल भए, हुँदैछन् । हामीजस्ताका लागि लगानीमैत्री वातावरण नै राज्यले बनाइदिएको छैन । लगानीमैत्री प्रशासन पनि छैन । सेवाग्राहीमैत्री व्यवहारसमेत छैन । कार्यालयहरुमा एक दिनमा हुने काम १० दिन लाग्छ,’ उनी गुनासो गर्छन्, ‘फाइल बोकेर तलबाट माथि, वल्लो कोठाबाट पल्लो कोठा, पल्लो कोठाबाट अर्को पल्लो टेबल धाउँदा–धाउँदा र नमस्कार गर्दागर्दै युवाहरु आजित हुन पुग्छन् । जसको व्यवसाय त सरु भएकै छैन, उसलाई दुहुनो गाई हो कि भने जसरी व्यवहार गरिन्छ ।’

थन्काएको पासपोर्ट नझिकी के सुख !

यी सबै चुनौति पार गरेपछि युवाले भोग्नुपर्छ, बजारको समस्या । अर्को व्यवस्थापनको समस्या । अनि बजारको कार्टेलिङ र बिचौलियाको नाफाखोरीको पीडा ।

‘अरु कुरा छाडौं, तरकारीमा समेत बिचौलिया घुसेका छन् । विदेशबाट फर्किएर गोलभेडाखेती गर्नेलाई सोध्नुस् । उसले उत्पादन सीधै बजारमा लैजानै सक्दैन । बजारमा लैजाँदा पनि नयाँ भएका कारण मेसो मिल्दैन । अनि आउँछन् बिचौलिया,’ दामोदर भन्छन्, ‘तिनले बजारमा १० रुपैयाँमा बेच्न सकिने गोलभेडा मुस्किलले ५ रुपैयाँमा किन्छन् । तर, त्यही गोलभेँडा मैले किन्न जाँदा २५ रुपैयाँ तिर्नुपर्छ ।’

हरेक क्षेत्रमा यस्तै समस्या छ । लगानी सुरक्षणको नीति राज्यसँग छैन । बिचौलियाले नाफा कमाए पनि उत्पादकहरुलाई हतोत्साही गरिन्छ ।

यस्तै–यस्तै भएपछि लगानी डुब्छ । एउटा जुझारु युवा सेलाउँछ । उसका उम्लिएको रगत चिसिन्छन्, जोश–जाँगर मर्छन् । त्यसपछि उसले अर्को बाटो देख्दैन । अनि फेरि दराजबाट पासपोर्ट निकाल्छ र फोन गर्छ, त्यही ठग म्यानपावर दलाललाई । निराश भएर विदेशबाट फर्किँदा ल्याएको लगेज टकटक्याउँछ र चर्को ब्याजदरको ऋण थपेर लाग्छ ‘गिद्धै–गिद्धको शहर’ काठमाडौंतिर ।

कथाजस्तै लागे पनि अधिकांश युवा अहिले यही यथार्थ भोग्दैछन् ।

विदेशबाट फर्किने युवाले गर्ने लगानी डुब्नुका कारण यति मात्रै भने हैनन् । दामोदरको अनुभव पनि यस्तै छ । ‘हामी पैसा लिएर त फर्किन्छौं । तर, नेपालको सामाजिक, आर्थिक अवस्थाबारे हामी खासै ध्यान दिन्नौं । केही गर्नुछ भन्ने तातो जोश हुन्छ, त्यो पनि छिट्टै । आज लगानी गरेर भोलि टन्नै कमाउनुपर्छ भन्ने सोचमा साथ अघि बढ्छौं,’ उनी भन्छन्, ‘व्यवसायमा हामफाल्नुअघि पूर्वतयारी बलियोसँग गर्नुपर्छ । हतारमा गर्दा बिग्रन्छ । योजना बनाउँदा नै ध्यान दिनुपर्छ । यहाँ विदेशबाट ल्याएको पैसा भनेको बोटबाट टिपेर ल्याएको जस्तो गरिन्छ । कता मिलाएर यसको पैसा थुतौं भनेर मुख ‘आँ’ गरेर बस्नेहरुबाट बच्न सक्नुपर्छ ।’

एउटा विडम्वनापूर्ण यथार्थ

लाहुरे युवाको लगानीलाई संरक्षण र परिचालन गर्ने पाटोमा राज्यले कुनै सम्बोधन गरेको नै छैन । कुनै प्रयासको थालनीसमेत भएको छैन ।

विदेशबाट फर्किएर दामोदर अहिले होटल व्यवसायमा संघर्ष गर्दैछन् । तर, अब उनलाई युवा विदेश जाने क्रमले पनि पीडित बनाउँदैछ, समस्यामा पार्दैछ । उनको होटलमा देशभित्रै काम नपाएर विदेश जान काठमाडौं आउने युवा बाक्लै मात्रामा बस्छन् ।

अनौठो तर, बिडम्बना के छ भने दामोदरको होटलमा नै काम गर्ने मजदुरको अभाव छ । उनी अहिले दक्ष कुक, वेटरहरु खोजिरहेका छन् । आफ्ना पाहुनालाई गज्जबसँग पकाएर गतिलोसँग सत्कार गर्ने दक्ष कामदार उनलाईं चाहिएको धेरै भयो । भेटिएकै छैन ।

‘मेरा ग्राहक रोजगारीको खोजीमा विदेश जान आउने युवा पनि हुन् । फेरि मैले नै होटलमा राम्रो सर्भिस दिन सक्ने जनशक्तिको अभाव झेल्दैछु । यो बिडम्बनापूर्ण अवस्था हो,’ दामोदारको दुखेसो छ, ‘राज्यले उचित नीति नबनाउँदा र दक्ष कामदार उत्पादनमा ध्यान नदिँदा हामी अदक्ष कामदारका रुपमा खाडी गइरहने र नेपालमा दक्ष कामदारको अभाव चर्किने अवस्था छ ।’

दामोदरको होटलमा काम गर्ने युवा बेला–बेला फेरिरहन्छन् । कारण हो, होटलका काममा सीप सिकेपछि ती युवाहरु पनि प्रमाणपत्र बोकेर विदेश नै हानिन्छन् । युवाहरुलाई नेपालमा पसिना बगाउँदा त्यसको उचित सम्मान मिल्छ भन्ने विश्वास देखिएकै छैन ।

‘काठमाडौंमा मात्रै ९० प्रतिशत होटलमा दक्ष कामदारहरुको अभाव छ । होटलमा काम सिक्ने, म्यानपावरलाई पासपोर्ट बुझाउने र विदेश जाने समस्या व्याप्त छ । युवाहरु होटललाई ट्रान्जिट बनाउँदैछन्,’ दामोदर भन्छन्, ‘काठमाडौंका मझौला होटलमा अहिले एकैपटक ५ सय युवालाई रोजगारी दिन सकिन्छ । तर, मान्छे नै पाइँदैन ।’

यो समस्यालाई राज्यले सम्बोधन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ ।

बेमतलवी सरकार

तर, समस्या विदेश जानेको मात्रै छैन । यहाँ विदेशबाट फर्किएर बेरोजगार भएकाहरु पनि कम छैनन् । खाडीबाट फर्किएका धेरै युवाहरु कहाँ जाने, के गर्ने भन्ने अन्योलमा रुमल्लिएका छन् । कमाएर ल्याएको पैसा त्यही सोच्दा–सोच्दै सकिन्छ । अनि फेरि विकल्पहीन अवस्थामा युवको विकल्प बन्छ, त्यही खाडी, त्यही विदेश ।

‘अहिले राज्य युवालाई विदेश पठाउने कामको सहजीकरणमा मात्रै केन्द्रित छ । अब विदेश पठाउन सरकार केन्द्रित हुने होइन । अब त विदेशबाट फर्किएका युवालाई रोजगारी दिलाउन र सम्मानजक रुपमा समाजमा पुनस्र्थापित गराउने काममा राज्य लाग्नुपर्छ,’ दामोदरको सुझाव छ, ‘खाडीमा केही वर्षमा विकासमा काम सकिन्छ । त्यसपछि ३० लाख युवा लगभग एउटै समयमा नेपाल फर्किन्छन् । त्यतिबेला ३० लाख युवामा आश्रित परिवार आर्थिक संकटमा पर्छ । त्यसैले अबको १० वर्षपछि आउने विकराल अवस्थालाई राज्यले अहिले नै दूरदृष्टि लगाएर हेरेन भने यहाँ ठूलो संकट निम्तिनेवाला छ ।’

अहिले विदेशबाट फर्किने युवाले केही न केही सिप र दक्षता अनि अनुभव लिएर आएका छन् । अब राज्यले तथ्यांक राखेर त्यसैका आधारमा रोजगार नीति बनाउनुपर्ने हुन्छ । तर, यसमा सरकारी बेवास्ता कायमै छ ।

कहिलेसम्म आईफोन किन्न जवानी बेच्ने ?

विदेशबाट फर्किएका युवालाई सामूहिक लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्ने दामोदर बताउँछन् । त्यसो भएमा युवाहरुले समाजमा सम्मानजनक वातावरण पनि पाउने र आर्थिक समिृद्धिका लागि ठूलो सहयोग पनि पुग्ने दावी उनको छ ।

‘कतारबाट १० लाख लिएर फर्किएको युवाले एक्लै केही गर्नै सक्दैन । तर, राज्यले सामूहिक लगानीलाई प्रोत्साहित गर्ने नीति ल्याएमा अरु ऊजस्तै १० जना मिलेर एक करोडमा ठूलै बिजनेश थाल्न सक्छन्,’ दामोदर भन्छन्, ‘राज्यले ५० प्रतिशत लगानी थप्ने अफर ल्याउनुपर्छ । छरिएर रहेका रेमिट्यान्सबाट आएको पुँजीलाई प्रत्यक्षरुपमा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगाउन प्रोत्साहित गर्नैपर्छ ।’

अहिले रेमिट्यान्सको ठूलो हिस्सा घर बनाउन, टीभी किन्न, मोबाइल बोक्न, गाडी किन्न र खेतबारी बाँझै राखेर शहरमा बिलासी जीवन बिताउन खर्च गरिँदैछ ।

यस्तो अवस्थालाई अन्त्य गर्न राज्यले विशेष लगानी तथा रोजगार नीति ल्याउनुपर्नेमा युवाहरुको जोड छ । आफ्नो जवानी खर्च गरेर खाडीमा कमाएको पैसा परिवार, साथिभाइ र आफन्तका लागि आईफोन किनेर सक्दैछ, युवा । अर्थात् आईफोन किन्न नेपाली युवा आफ्नो जवानी, रगत, पसिना बेच्दैछन् । राज्यले यसलाई गम्भीर रुपले लिएकै पाइँदैन ।

‘यति हुँदाहुँदै पनि सबै कुरामा युवाले राज्यलाई दोष दिएर बसेर पनि हुँदैन । आफ्नो कर्तव्य र दायित्व सम्झनुपर्छ । मिहिनेत, परिश्रम गर्नुपर्छ । हामी जसरी विदेशमा जुनसुकै स्तरको काम गर्न तयार हुन्छौं, नेपालमा पनि त्यही गर्ने बानी विकास गर्न सक्नुपर्छ,’ दामोदर भन्छन्, ‘जबसम्म हामी कामलाई सम्मान गर्दैनौं र कामलाई लज्जाको विषय बनाउँछौं । तबसम्म राज्यले जे–जे गर्दा पनि हुँदैन । परिवर्तन आफूबाटै सुरु गर्न प्रत्येक युवाले प्रयास गर्नुपर्छ । राज्य पनि राज्य जस्तो बन्नुपर्छ ।’

Leave A Reply

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: